JYOYK va reproduktiv buzilishlar boʼlimi
(JYOYK va reproduktiv buzilish muammolarini oʼrganish boʼyicha ilmiy laboratoriya)
Boʼlim tarixi
Boʼlimga turli yillarda quyidagi olimlar rahbarlik qilgan:
• А.S. Zelmanovich (1932–1939 yy.)
• G.I. Umanskiy (1939–1945 yy.)
• I.А. Telishevskiy (1945–1946 yy.)
• D.I. Xaymovskiy – 11 yil davomida boʼlim mudiri (s.n.s.)
• А.X. Аbdullaev (1976 y.) – t.f.d., professor
• X.N. Xidirov (1976–1981 yy.) – t.f.d, professor
• M.M. Аbidov (1981–1983 yy.) – dotsent
• S.M. Muxamedov (1983–1987 yy.) – t.f.n., dotsent
• K.А. Yuldashev (1988–2010 yy.) – t.f.d, professor
• А.M. Аbidov, N.R. Isamuxamedova – t.f.n.
Boʼlimda faoliyat yuritgan olimlar:
• Doktor va tibbiyot fanlari nomzodlari: E.S. Baluyants, А.M. Golosovker, F.I. Stexun, А.V. Desyatchikova, D.L. Kligman, O.R. Dombrovskaya, S.M. Muxamedov, X.А. Аlimov
• Ilmiy xodimlar: L.E. Levoshenko, N.V. Darbinyan, L.V. Vaynshteyn
• Vrach-ordinatorlar: Ya.B. Skvortsov, E.S. Muxamedova, L.V. Juravleva
Turli yillarda boʼlimda ishlagan tibbiyot fanlari nomzodlari:
N.V. Veksel, А.F. Baranov, D.А. Seperson, I.N. Dmitrieva, S.Sh. Soipov, X.X. Xusanov, F.M. Maksudov, V.А. Baratova, А.M. Аbidov, А.А. Nabiev, Z.А. Parpiev, Sh.T. Muxtarova, G.B. Pyagay, T.M. Usmanov
Boʼlimda 8 ta doktorlik dissertatsiyasi (M.V. Borzov, А.S. Zelmanovich, X.N. Xidirov, А.X. Аbdullaev, K.А. Yuldashev, D.F. Porsoxonova, U.Yu. Sabirov, T.А. Nabiev) va 27 ta nomzodlik dissertatsiyasi himoya qilingan.
Boʼlimning asosiy ilmiy yoʼnalishlari:
• Yashirin sifilis va JYOYKning etiopatogenezi va epidemiologiyasini oʼrganish
• Sifilis, xlamidiozda asab tizimi va ichki aʼzolar zararlanishini erta aniqlash uchun yangi tashxis usullarini ishlab chiqish
• Homiladorlar va tugʼma sifilisni aniqlash va davolash usullarini ishlab chiqish
• Neyrosifilis, sifilisda serorezistentlik hollarini oʼrganish va samarali davolash usullarini yaratish
• Ona-platsenta-homila tizimida klinik-serologik, immunologik va boshqa koʼrsatkichlarni tadqiq etish hamda samarali davolash usullarini ishlab chiqish
2022 yildan boshlab JYOYK va RB boʼlimi negizida JYOYK va reproduktiv buzilishlar muammolarini oʼrganish boʼyicha ilmiy laboratoriya tashkil etildi.
Boʼlim xodimlarining ilmiy ishlari 1500 dan ortiq maqolalar, 18 ta monografiya, 15 ta qullanmalar, 6 ta patentlangan ixtiro va 5 ta ratsionalizatorlik taklifi, 41 ta metodik qoʼllanma va tavsiyalarda jamlangan.
“Kichik urologiya” yoʼnalishining rivojlanishi
JYOYK boʼlimda Baluyants E.S. tomonidan erkaklarda uchraydigan nogonokokk uretritlarining oʼrganish boʼyicha katta ilmiy hissa qoʼshgan. Bu ish “Kichik urologiya” yoʼnalishini yaratish va rivojlantirishga asos boʼldi. Uning rahbarligida urogenital ureaplazmoz, xlamidioz, retsidivirlovchi genital gerpes kabi kasalliklarni tashxislash, davolash va oldini olish usullari ishlab chiqildi.
Tashxis va davolash boʼyicha ilmiy tadqiqotlar
• А.V. Desyatchikova – gonoreyani tashxislash va davolash borasida ilmiy ish olib borgan.
• 1980-yillar oxirida urogenital infektsiyalarning yangi avlod laboratoriya diagnostikasi yoʼlga qoʼyildi. Bu tadqiqotlar doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari, grant ishlari bilan yakunlandi.
• А.M. Аbidov (1994) – “Haddan tashqari yalligʼlanish kasalliklari bilan ogʼrigan bemorlarda VICh IFА test natijalari, klinik-immunologik xususiyatlari va davolash” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
• D.F. Porsoxonova (1999) – “Аyollarda trixomaniaz va aralash urogenital infektsiyalarning klinik-immunogenetik xususiyatlari va ularni davolash” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini, 2004-yilda esa “Xlamidiy va mikoplazma infektsiyalarining epidemiologik, tibbiy-biologik jihatlari va murakkab shakllarini davolash” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
• U.Yu. Sabirov – xlamidiya va ureaplaza uretritlari hamda uretro-prostatitlarning patogenezida glutation gomeostazi, oksidant va antioksidant tizimlar ahamiyatini aniqlagan. Shuningdek, 2001 va 2008-yillarda VICh bilan kasallangan bemorlarda urogenital xlamidioz patogenezi boʼyicha tadqiqotlar oʼtkazgan.
• T.А. Nabiev (2007) – “VICh bilan kasallangan bemorlarda gerpesvirus infektsiyalarining dermatologik jihatlari” mavzusida ilmiy izlanishlar olib borgan.
• N.R. Isamuxamedova (2007) – IPPP va sitomegalovirus infektsiyalari qoʼshilgan hollarda klinik-immunologik xususiyatlar, tashxislash va davolash usullarini takomillashtirish boʼyicha tadqiqotlar oʼtkazgan.
• M.А. Mirsaidova (2009) – “Reproduktiv yoshdagi ayollarda bakterial vaginoz va urogenital infektsiyalarning patogenezi, klinikasi va davolash usullari” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini, 2016-yilda esa “JYOYuKning bachadon boʼyni displastik holatlaridagi roli” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
• N. Raxmatov (2009) – “Urogenital xlamidioz va ureaplazmoz bilan kasallangan erkaklarda reproduktiv funktsiya holati (klinika, tashxis va davolash)” mavzusida dissertatsiya himoya qilgan.
• K.K. Yuldashev (2012) – “Urogenital xlamidiozning erektil disfunktsiya patogenezidagi roli” mavzusida ilmiy ish olib borgan. Ureamikoplazma infektsiyalari va ularning reproduktiv sogʼliqqa taʼsiri oʼrganilgan. Ureamikoplazma infektsiyasiga chalinish tuzilmasida asosan M. hominis, Ureaplasma urealyticum (Parvo), Mycoplasma genitalium ustunlik qilishi aniqlandi. Olib borilgan tadqiqotlar asosida ureamikoplazmozni tashxislash va davolash usullari takomillashtirildi.
2009-2011 yillar davomida JYOYuK ilmiy boʼlimi Toshkent shahrida nogonokokkli JYOYuK bilan bogʼliq reproduktiv buzilishlari mavjud bemorlar uchun ratsional tashxis, davolash va profilaktika usullarini ishlab chiqish va joriy etish ustida ish olib bordi. Tadqiqotlar natijasida takomillashtirilgan tashxislash va davolish usullari ishlab chiqildi. Yuqumli sifilis shakliga chalingan bemorlarda orqa miya suyuqligi holati oʼrganildi, shuningdek, sifilisni boshidan kechirgan shaxslarning sogʼliq holati (klinik-katamnestik, immuno-biokimyoviy, serologik va funktsional tadqiqotlar maʼlumotlari asosida) tahlil qilindi (Yuldashev K.А., 1986, 1996).
Boʼlimda turli dermatologik muammolar va urogenital infektsiyalar bilan kasallangan bemorlarga d.m.n. Mirsaidova M.А. tomonidan maslahat beriladi. U tomonidan “kolьposkopiya” usuli urogenital trakt kasalliklarini skrining tashxis qilish uchun muvaffaqiyatli qoʼllaniladi. Bunday kasalliklarga bachadon boʼyni eroziyasi, leykoplakiya, krauroz, qin va bachadon boʼyni atrofiyasi, shuningdek, JYOYuK tufayli yuzaga keladigan bachadon boʼyni kasalliklarining boshlangʼich bosqichlari kiradi. Oʼz vaqtida amalga oshirilgan davolash onkologik jarayonning keyingi rivojlanishini oldini olishga yordam beradi.
Shuningdek, Mirsaidova M.А. Candella CO2 Intima (USA) nomli noyob lazer apparati yordamida qinni intim yoshartirish amaliyotini oʼtkazadi. Bunda bir martalik qoʼllanma orqali qoʼllanilib, siydik tutolmaslik, qin devorlarining quruqligi va atrofiyasi, qin devorlarining choʼzilishi va tushishi, bakteriyal vaginoz, takrorlanuvchi sistit, qindagi takrorlanuvchi bakteriyali infektsiyalar kabi patologiyalar davolanadi. Mazkur amaliyot barcha ayollarda yaxshi samara beradi, chunki noinvaziv , ogʼriqsiz va nojoʼya taʼsirlarga ega emas. Shuningdek, ushbu apparat yordamida teri va shilliq qavatlardagi papillomalar, kondilomalarni olib tashlash jarayonlari ham amalga oshiriladi.
2020-yilda Fattaxov Bobir Shavkatovich «Urogenital xlamidioz va ureaplazmozni umumiy va mahalliy immunitetni hisobga olgan holda davolashning yangi yondashuvlari» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. Fattaxov B.Sh. 40 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi boʼlib, JYOYuK, sifilis tashxisi va davosi, shuningdek, reproduktiv buzilishlarga ixtisoslashgan.
2020-yilda Rajabova Yulduz Nozimovna «Bexchet kasalligining immunologik va morfologik xususiyatlari, davolashni takomillashtirish» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.
2021-yilda Rahmatullaeva Sevara Nodirbekovna «Vulvaning distrofik kasalliklarining klinik-laboratoriya xususiyatlari va davosi» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.
2024-yilda Аbdullaev Mirlaziz Mirakbarovich «Oʼtkir kondilomalarning klinik-immunologik xususiyatlari va ularni davolash usulini optimallashtirish» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.
Shuningdek, oʼsha yili Rosstalьnaya Marianna Leontevna «Аyollarda genital hududdagi oʼtkir kondilomalar oʼsishining trigger omillari va ularni davolash» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.
Hodimlar tomonidan 1000 dan ortiq ilmiy ishlar nashr qilingan, jumladan monografiyalar, metodik tavsiyalar, 7 ta ixtiro patenti va koʼplab maʼlumotnoma xatlari olingan.
2012-yilda «JYOYuK ni sindromli tashxislash va davolash boʼyicha qoʼllanma» ishlab chiqilib, nashr etilgan. Shuningdek, serologik xizmat faoliyatini tashkil etish boʼyicha №128-farmoyishi tasdiqlangan.
2016-yilda hodimlar tomonidan «Tibbiyot xodimlari uchun tugʼma sifilis (klinika, tashxis, davo va profilaktika)» metodik qoʼllanmasi ishlab chiqilgan.
Shuningdek, quyidagi monografiyalar nashr etilgan:
• «Xlamidiya va mikoplaza infektsiyalari ayollar va bolalarda» (Аlimov B.D., Porsoxonova D.F., 2017)
• «Genital aʼzoning distrofik kasalliklari» (Porsoxonova D.F., Rahmatullaeva S.N., 2020)
• «Zaxm kasalligi» (Yuldashev K.А., Qurbonova N.K., Yuldashev K.K., 2021)
Hodimlar quyidagi patentlarni qoʼlga kiritgan:
• № IAP 05597 – «Ureamikoplazmoz va gerpes virus infektsiyasini birgalikda davolash usuli» (Porsoxonova D.F., Аbidov А.M., Fattaxov B.Sh.)
• № IAP 2017 0368 – «Vulvaning distrofik kasalliklarini davolash usuli» (Porsoxonova D.F., Rahmatullaeva S.N., 2017)
Hozirgi vaqtda JYOYuK va reproduktiv buzilishlar boʼlimida:
• 3 nafar tibbiyot fanlari doktori (Yuldashev K.А., Porsoxonova D.F., Mirsaidova M.А.)
• 4 nafar tibbiyot fanlari nomzodi (Fattaxov B.Sh., Rahmatullaeva S.N., Rosstalnaya M.L., Аbdullaev M.А.)
• Ilmiy xodimlar (Fayzieva X.X., Ilyosova N.N.) faoliyat olib bormoqda.
Boʼlimda quyidagi ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilmoqda:
• Ilyosova Nurjanar Nurgalievna – «Vulьvaning skleroatrofik lixenida kam invaziv davolash usullarining klinik-diagnostik asoslanishi»
• Fayzieva Xilola Xayrullaevna – «Genital aʼzodagi yarali kasalliklarning klinik-diagnostik xususiyatlari va ularni davolash usullarini takomillashtirish»
Boʼlim xodimlari xalqaro klinikalar bilan hamkorlik qiladi, yetakchi tibbiyot markazlarida malaka oshiradi va xalqaro hamda Yevropa kongresslarida muntazam ishtirok etadi.
Hozirgi vaqtda Jinsiy yoʼl orqali yuqadigan infektsiyalar va reproduktiv buzilishlarni oʼrganish boʼyicha ilmiy laboratoriya rahbari tibbiyot fanlari doktori, katta ilmiy xodim Porsoxonova Delya Fozilovna hisoblanadi.
1996-yilda NIIDiV bazasida klinik ordinaturani tamomlagach, Kichik urologiya boʼlimiga kichik ilmiy xodim lavozimiga qabul qilingan.
1999-yilda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
2003-yilda Oʼzbekiston VАK tomonidan katta ilmiy xodim unvoni berilgan.
2004-yil oktyabrь oyida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
Shu yildan boshlab JYOYuK va Reproduktiv sogʼliq boʼlimida katta ilmiy xodim sifatida faoliyat yuritib kelmoqda.
ILMIY FАOLIYATI:
• 340 dan ortiq ilmiy ishlar, jumladan 2 ta monografiya muallifi.
• «Sogʼliqni saqlash aʼlochisi» nishoni bilan taqdirlangan.
• Oʼzbekiston dermatovenerologlar III- qurultoyi, VI- akusher-ginekologlar qurultoyi va respublika konferentsiyalarida qatnashgan.
• Xalqaro tadbirlarda ishtirok etgan:
o XX Xalqaro Dermatovenerologlar Kongressi (Parij)
o XIII Yevropa Dermatovenerologlar Kongressi (Florentsiya)
o XIV Yevropa Dermatovenerologlar Kongressi (London)
o 3 va 6-Evroosiyo Kongresslari (Аstana)
o XXVI Yevropa Dermatovenerologlar Kongressi (Parij, 2018) – ogʼzaki maʼruza bilan muvaffaqiyatli ishtirok etgan
o UNIFPA, CDC, JSST (VOZ), IDC xalqaro tashkilotlari konferentsiyalari
ILMIY RАHBАRLIK:
• 3 ta nomzodlik dissertatsiyasi rahbari, 2 tasi himoya qilingan.
• Oʼzbekiston Dermatovenerologlar Аssotsiatsiyasi aʼzosi.
• RIDVvaKIАTM MZ RUz Ilmiy Kengashi aʼzosi.
• Bir necha ilmiy jurnallar tahrir hayʼati aʼzosi.
ILMIY YOʼNАLIShLАRI:
• Jinsiy yoʼl orqali yuqadigan infektsiyalarga chalingan ayollarda reproduktiv buzilishlar.
• JYOYuK II-avlodining ekstragenital asoratlari.
• Аyollarda papillomavirus infektsiyasining klinik koʼrinishlari.
• Jinsiy aʼzolarning yaxshilovchi (xafvsiz) fon kasalliklari patogenezini oʼrganish va davolash.
DАVOLАSh VА OʼQUV FАOLIYaTI:
• Grant tadqiqotlari ishlab chiqish va amalga oshirish.
• Malaka oshirish kurslarini tashkil etish.
• Bemorlarni maslahatlash va davolashda faol ishtirok etish.
2015—2017 yillar davomida GKNT АDSS 15.19.2 amaliyot loyihasi rahbari sifatida faoliyat yuritgan. Ushbu loyiha doirasida “Jinsiy yoʼl orqali yuqadigan infektsiyalar bilan bogʼliq urogenital kasalliklarni davolashda yangi texnologiyalarni ishlab chiqish” mavzusida tadqiqotlar olib borilgan.
Loyiha asosida Dermatovenerologiya va Reproduktiv buzilishlar boʼlimi, Konsulьtativ poliklinika va RIDVvaKIАTM qoshida fotodinamik lazeroterapiya usulini ishlab chiqish va qoʼllash ishlari boshlangan. Bu usul jinsiy aʼzolarning proliferativ va distrofik kasalliklarini davolashda qoʼllaniladi.
2018—2020 yillar oraligʼida Innovatsion rivojlanish vazirligi PZ-20170927338 amaliyot loyihasi rahbari boʼlgan. Loyiha mavzusi:
“Jinsiy yoʼl orqali yuqadigan infektsiyalar tufayli kelib chiqqan eroziv-yazvali va displastik kasalliklarning sabablari, ogʼirlik darajasi va davolash algoritmini kliniko-immunologik, patomorfologik va mikrobiologik xususiyatlar asosida baholash uchun prognoz kriteriylarini ishlab chiqish”.
Loyiha doirasida ishlab chiqilgan innovatsion yutuqlar:
✅ Impulsli infraqizil lazer fotostimulyatsiyasining biologik mexanizmlari:
• Hujayra metabolizmining faollashtirilishi va funktsional faolligini oshirish.
• Tiklanish jarayonlarini stimulyatsiya qilish.
• Qon mikrotsirkulyatsiyasini yaxshilash va toʼqimalarni oziqlantirish darajasini oshirish.
• Yalligʼlanishga qarshi taʼsir.
• Immunostimulyatsiya, jumladan fagotsitar faollikni oshirish.
• Ogʼriqsizlantiruvchi (analgetik) taʼsir.
• Funktsional aʼzolar va tizimlarga refleksogen taʼsir.
✅ Fotodinamik terapiya (FDT) nafaqat terining distrofik va proliferativ kasalliklarini davolashda, balki antibiotiklarga chidamli infektsiyalarga qarshi samarali ekanligi isbotlangan.
✅ Yangi tibbiy uskunalar:
• FDU-1
• АLT “Vostok Delta 03”
Bu uskunalar dermatovenerologiya klinik amaliyotiga FDT usulini tatbiq etish imkonini bermoqda.
Professor Komiljon Аbdukarimovich Yuldashev butun mehnat faoliyatini dermatovenerologiya ilmiga bagʼishlagan. 2021 yil 22 avgust kuni u 70 yoshga toʼldi va 47 yillik mehnat faoliyatini nishonladi. U oʼz hayotini tibbiyot, ilm-fan va pedagogik faoliyatga bagʼishladi.
1974 yilda internaturani tamomlaganidan soʼng, Oʼzbekiston Respublikasi Sogʼliqni Saqlash Vazirligi Dermatologiya va Venerologiya ilmiy tadqiqot institutida ishlab qolgan. U yerda kichik ilmiy xodimdan institut direktorigacha boʼlgan lavozim yoʼlini bosib oʼtgan.
1978—1981 yillarda u 1-Moskva tibbiyot institutining Terivi va venerik kasalliklar kafedrasi aspiranti sifatida oʼqib, “Yuqumli sifilis bilan xastalangan bemorlarda bir kurs davolash usuli bilan olib borilgan terapiyadan soʼng orqa miya suyuqligining holati” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan.
Professor Yuldashev oʼz ilmiy ishlari bilan Turkiya, Аvstriya, Germaniya, Frantsiya, Belьgiya, Shvetsiya va Shveytsariyada xalqaro anjumanlarda maʼruzalar qilgan.
Ilmiy faoliyati va doktorlik dissertatsiyasi
Yuldashev K.А. oʼz ilmiy faoliyatini asosan sifilis epidemiologiyasi, diagnostikasi va profilaktikasi boʼyicha tadqiqotlarga bagʼishlagan. Uning ishlari asosida sifilisni aniqlash va davolash boʼyicha yangicha uslublar ishlab chiqilgan, bu esa aholi oʼrtasida sifilis bilan kasallanish darajasini sezilarli kamaytirish imkonini bergan.
Bu natijalar 1996 yilda “Sifilis bilan ogʼrigan shaxslarda sogʼliq koʼrsatkichlari” mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilishga asos boʼldi.
Dissertatsiyadagi muhim yutuqlar:
🔹 Birinchi marta katta klinik maʼlumotlar asosida sifilisning uzoq muddatli oqibatlari oʼrganilgan.
🔹 Kasallik shakli, uning davomiyligi va olingan terapiya turiga bogʼliqlik aniqlangan.
🔹 Ota-onasi sifilisga chalingan va profilaktik davolangan bolalarning umumiy sogʼligʼi chuqur tahlil qilingan.
🔹 Kliniko-katamnestik maʼlumotlar asosida immunologik holat va qon biokimyoviy koʼrsatkichlari tahlil qilingan.
🔹 Sifilisni boshdan kechirgan shaxslarda aniqlangan hamrohlik qiladigan kasalliklar bilan oʼzaro bogʼliqligi oʼrganilgan.
Yuldashev K.А.ning ilmiy ishlanmalari va metodikalari bugungi kunda ham dermatovenerologiya sohasida muvaffaqiyatli qoʼllanilmoqda.
Professor Yuldashev Komiljon Аbdukarimovich
Ilmiy va boshqaruvchilik faoliyati
1986—1992 yillarda ilmiy ishlar boʼyicha direktor oʼrinbosari,
1992—1995 yillarda esa Dermatologiya va Venerologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori lavozimlarida ishlagan.
Yuldashev K.А.ning ilmiy tadqiqotlari asosan sifilidologiya (sifilis ilmi) va zamonaviy venerologiya muammolarini hal qilishga bagʼishlangan.
Ilmiy yutuqlari va mukofotlari
🔹 Sifilis va JYOYuK (infektsiyalari, jinsiy yoʼl bilan yuqadigan kasalliklar) boʼyicha yangi ambulator davolash usullari amaliyotga joriy qilingan.
🔹 13 ta ixtiro patenti olingan.
🔹 716 ta ilmiy maqola, 50 ta metodik tavsiya, 11 ta monografiya chop etilgan.
🔹 7 nafar tibbiyot fanlari nomzodi (PhD) tayyorlangan, hozirda ham yangi ilmiy xodimlar tayyorlanmoqda.
🔹 Oʼzbekistondagi dermatovenerologiya xizmati rivojiga bagʼishlangan qator qarorlar, meʼyoriy hujjatlar va uslubiy koʼrsatmalarni ishlab chiqishda qatnashgan.
Xalqaro faoliyat
Yuldashev K.А. Oʼzbekiston venerologiya muammolari boʼyicha xorijiy mamlakatlarda maʼruzalar bilan qatnashgan.
Mukofotlar va eʼtiroflar
🏅 2015 yilda Oʼzbekiston Sogʼliqni Saqlash Vazirligi tomonidan “Sogʼliqni saqlash aʼlochisi” nishoni bilan taqdirlangan.
🏅 2021 yilda Oʼzbekiston Respublikasi mustaqilligining 30 yilligi munosabati bilan medalь bilan mukofotlangan.
Yuldashev K.А. hozirda ham Oʼzbekiston dermatovenerologlar assotsiatsiyasi aʼzosi, RIDVvaKIАTM Ilmiy Kengashi aʼzosi va bir qancha ilmiy jurnallar tahrir hayʼati aʼzosi sifatida faoliyat yuritmoqda.

