IPPP va reproduktiv buzilishlar bo‘limi (IPPP va reproduktiv salomatlik muammolarini o‘rganish bo‘yicha ilmiy laboratoriya).

Bo‘lim tarixida rahbarlik qilganlar: A.S. Zelmanovich (1932–39 yy.), G.I. Umanskiy (1939–45 yy.), I.A. Telishevskiy (1945–46 yy.). 11 yil davomida bo‘limga katta ilmiy xodim D.I. Xaymovskiy rahbarlik qilgan. Keyinchalik bo‘limni tibbiyot fanlari doktori, professor A.X. Abdullaev (1976 y.), t.f.d., professor X.N. Xidirov (1976–81 yy.), dotsent M.M. Abidov (1981–1983 yy.), t.f.n., dotsent S.M. Muhamedov (1983–87 yy.) boshqargan. 1988 yildan 2010 yilgacha bo‘limga t.f.d., professor K.A. Yuldashev, t.f.n. Abidov A.M., t.f.n. Isamuxamedova N.R. rahbarlik qilgan.

Bo‘limda tibbiyot fanlari doktorlari va nomzodlari E.S. Baluyants, A.M. Golosovker, F.I. Stexun, A.V. Desyatchikova, D.L. Kligman, O.R. Dombrovskaya, S.M. Muhamedov, X.A. Alimov ishlaganlar, ilmiy xodimlar – L.E. Levoshenko, N.V. Darbinian, L.V. Vaynshteyn, ordinator shifokorlar – Ya.B. Skvortsov, E.S. Muhamedova, L.V. Jurovleva faoliyat yuritganlar.

Turli yillarda bo‘limda tibbiyot fanlari nomzodlari: N.V. Veksel, A.F. Baranov, D.A. Tseperson, I.N. Dmitrieva, S.Sh. Soipov, X.X. Xusanov, F.M. Maxsudov, V.A. Baratova, A.M. Abidov, A.A. Nabiev, Z.A. Parpiev, Sh.T. Muxtarova, G.B. Pyagay, T.M. Usmanov ishlaganlar. Bo‘limda 8 ta doktorlik (M.V. Borzov, A.S. Zelmanovich, X.N. Xidirov, A.X. Abdullaev, K.A. Yuldashev, D.F. Porsoxonova, U.Yu. Sabirov, T.A. Nabiev) va 27 ta nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilingan.

Bo‘limning asosiy ilmiy yo‘nalishlari turli yillarda quyidagilardan iborat bo‘lgan: yashirin sifilis va IPPP etiopatogenezi, epidemiologiyasini o‘rganish, nerv tizimi va ichki organlar zararlanishini erta aniqlashning yangi diagnostik usullarini ishlab chiqish (sifilis, xlamidiozda), homilador ayollar va tug‘ma sifilisni tashxislash hamda davolashning yangi usullarini ishlab chiqish; neyrosifilis, sifilisda serorezistentlik holatlarida immunologik, biokimyoviy, serologik va katamnestik ma’lumotlarni o‘rganish hamda samarali davolash usullarini ishlab chiqish; ona-placenta-homila tizimida kliniko-serologik, immunologik va boshqa ko‘rsatkichlarni o‘rganish hamda yangi terapiya usullarini ishlab chiqish.

2022 yildan boshlab IPPP va RZ bo‘limi negizida IPPP va reproduktiv salomatlik muammolarini o‘rganish bo‘yicha ilmiy laboratoriya tashkil etilgan.

Bo‘lim xodimlarining ilmiy ishlari 1500 dan ortiq maqolalarda, 18 ta monografiya, 15 ta risola, 6 ta patent ixtirolari va 5 ta ratsionalizatorlik takliflari, 41 ta uslubiy qo‘llanma va tavsiyalarda umumlashtirilgan. Erkaklarda uchraydigan nogonokokk uretitlarini o‘rganishda E.S. Baluyants katta hissa qo‘shgan bo‘lib, bu «Kichik urologiya» yo‘nalishining yaratilishi va rivojlanishiga asos bo‘ldi. Urogenital ureaplazmoz, xlamidioz, qaytalanuvchi genital gerpes kabi kasalliklarning tashxislash, davolash va profilaktika usullari ishlab chiqildi. E.S. Baluyants rahbarligida bo‘limda nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari himoya qilindi. Shunday ishlardan biri A.V. Desyatchikova tomonidan bajarilgan bo‘lib, u gonoreyani tashxislash va davolashga bag‘ishlangan edi.

XX asrning 80-yillari oxirida mintaqada urogenital infeksiyalarning «yangi» avlod laboratoriya diagnostikasi yo‘lga qo‘yildi. Bu esa keyingi ishlanmalar uchun turtki bo‘ldi va doktorlik hamda nomzodlik dissertatsiyalari, grant ishlari muvaffaqiyatli bajarildi. 1994 yilda A.M. Abidov tomonidan, E.S. Baluyants rahbarligida, «O‘tkir yallig‘lanish kasalliklari bilan og‘rigan OITS bemorlarida kliniko-immunologik xususiyatlar, ELISA testida tekshirish natijalari, ularning tashxisi va davosi» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasi himoya qilindi. 1999 yilda D.F. Porsoxonova tomonidan «Ayollarda trixomonadli va qo‘shma urogenital shikastlanishlarning kliniko-immunogenetik tavsifi va davosi» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasi, 2004 yilda esa «Xlamidiy-mikoplazma infeksiyalarining epidemiologik, tibbiy-biologik jihatlari va ularning asoratlangan shakllarini davolash» mavzusida doktorlik dissertatsiyasi himoya qilindi.

U.Yu. Sabirov tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda xlamidiy va ureaplazma etiologiyali uretit va uretraprostatitlarda organizmning glutation gomeostazi, oksidant va antioksidant tizimlarining ahamiyati aniqlangan. Klinik belgilar og‘irligi etiologik omil va kasallik davomiyligiga bog‘liqligi ko‘rsatib berilgan. 2005–2008 yillarda teri-shilliq qavat shikastlanishlari va IPPP tuzilmasini, shuningdek, OITS bilan kasallangan bemorlarda urogenital xlamidioz patogenezining xususiyatlarini o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar o‘tkazilgan (Sabirov U.Yu. 2001, 2008).

T.A. Nabiev tomonidan OITS bilan kasallangan bemorlarda teri va shilliq qavatlarning virusli kasalliklari bo‘yicha ishlar olib borilgan. «OITSga turlicha serologik statusga ega bo‘lgan bemorlarda gerpesvirus infeksiyalarining dermatologik jihatlari» mavzusida tadqiqotlar muvaffaqiyatli bajarilgan (Nabiev T.A., 2007). IPPP va SMMV infeksiyalar qo‘shilganda kliniko-immunologik xususiyatlar o‘rganilib, tashxis takomillashtirilgan va davolashning samarali usullari ishlab chiqilgan (Isamuxamedova N.R., 2007).

M.A. Mirsaidova tomonidan ayollar reproduktiv yoshida bakterial vaginozning patogenez, klinikasi va terapiyasi, uni urogenital infeksiyalar bilan qo‘shilgandagi o‘ziga xosliklari o‘rganilgan. Bakterial vaginozning rivojlanish mexanizmlaridan ayrimlari – immun va gormonal status buzilishi aniqlanib, davolashning takomillashgan usullari joriy etilgan (nomzodlik dissertatsiyasi, 2009). Shuningdek, bachadon bo‘yni displazik holatlarida IPPPning roli o‘rganilgan (doktorlik dissertatsiyasi, 2016).

Bundan tashqari, bo‘limda «Urogenital xlamidioz va ureaplazmozli erkaklarda reproduktiv funksiyaning holati (klinika, tashxis va davolash)» (Raxmatov N., 2009), «Erektil disfunktsiya patogenezida urogenital xlamidiozning o‘rni» (Yuldashev K.K., 2012) mavzularida dissertatsiyalar himoya qilingan bo‘lib, urologenital organlar patologiyasi va reproduktiv salomatlikda ureamikoplazma va qo‘shma infeksiyalarning roli o‘rganilgan. Kasallanish tuzilmasida M. hominis, Ureaplasma urealyticum (Parvo), Mycoplasma genitalium ustunligi aniqlangan.

O‘tkazilgan tadqiqotlar asosida ureamikoplazmoz diagnostikasi va davolash usullari takomillashtirildi. 2009–2011 yillarda Toshkent shahrida IPPP ilmiy bo‘limi gonokokksiz IPPP bilan bog‘liq bo‘lgan reproduktiv buzilishlarga ega bemorlar uchun oqilona diagnostika, davolash va profilaktikani ishlab chiqish va joriy etish ustida ishladi. Tadqiqotlar asosida diagnostika va terapiyaning takomillashtirilgan usullari ishlab chiqildi. Yuqumli shakldagi sifilis bilan og‘rigan bemorlarning orqa miya suyuqligi holati, shuningdek sifilisni boshidan kechirgan shaxslarda (klinik-katamnestik, immuno-biokimyoviy, serologik va funksional tadqiqotlar asosida) sog‘liq ko‘rsatkichlari o‘rganildi (Yuldashev K.A., 1986, 1996).
Bo‘limda turli dermatologik muammolarga ega bo‘lgan va urogenital infeksiyali bemorlarni t.f.d. Mirsaidova M.A. qabul qiladi. U tomonidan urogenital trakt kasalliklarining skrining diagnostikasi uchun «kolposkopiya» usuli muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Masalan, bachadon bo‘yni eroziyasi, leykoplakiya, krauroz, qin va bachadon bo‘yni atrofiyasi, shuningdek ayrim IPPP sabab bo‘lgan bachadon bo‘yni kasalliklarining dastlabki ko‘rinishlarida o‘z vaqtida davolash orqali onkoprotsessning rivojlanishi oldi olindi.
Shuningdek, Mirsaidova M.A. vaginal intimmuolajonlashtirish protsedurasini Candella Co2 Intima (AQSh) nomli noyob lazer apparati yordamida bir martalik nasadka bilan bajaradi. Bu protsedura quyidagi patologiyalarda qo‘llaniladi: siyib qo‘yib yuborish, qin devorlari qurishi va atrofiyasi, qin devorlari cho‘zilishi va tushib ketishi, bakterial vaginoz, qaytalanuvchi sistit, qaytalanuvchi bakterial infeksiyalar. Ushbu protseduradan so‘ng barcha ayollarda yaxshi samaraga erishilgan, chunki u invaziv emas, travmatik emas va nojo‘ya ta’sirga ega emas. Ushbu apparat yordamida teri va shilliq pardalarda papilloma hamda kandilomalarni olib tashlash protseduralari ham amalga oshiriladi.
2020 yilda Fattaxov Bobir Shavkatovich «Urogenital xlamidioz va ureaplazmozni umumiy va lokal immunitetni hisobga olgan holda davolashning yangi yondashuvlari» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. Fattaxov B.Sh. 40 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi bo‘lib, IPPP, sifilis va reproduktiv buzilishlarga ega bemorlarni tashxislash va davolash masalalari bilan shug‘ullanadi. 2020 yilda Rajabova Yulduz Nozimovna «Behchet kasalligining immunologik va morfologik xususiyatlari, terapiyani takomillashtirish» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.
2021 yilda Raxmatullayeva Sevara Nodirbekovna «Vulva distrofiya kasalliklarining kliniko-laborator xususiyatlari va davolash» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.2024-yilda Abdullayev Mirlaziz Mirakbarovich «O‘tkir kondilomalarning kliniko-immunologik xususiyatlari va ularni davolash usullarini optimallashtirish» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. Xuddi shu yili Rosstalnaya Marianna Leontyevna «Ayollarda genital o‘tkir kondilomlarning o‘sish trigerri omillari va ularni davolash» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.
Bo‘lim xodimlari tomonidan 1000 dan ortiq ilmiy ishlar, jumladan, monografiyalar, uslubiy tavsiyalar nashr etilgan, 7 ta ixtiro patenti va ko‘plab axborot xatlari olingan. 2012-yilda «IPPP sindromli diagnostikasi va davolash bo‘yicha qo‘llanma», serologik xizmat faoliyatini tashkil qilish bo‘yicha №128-sonli buyruq ishlab chiqildi va nashr etildi. 2016-yilda bo‘lim xodimlari tomonidan «Tug‘ma sifilis (klinika, diagnostika, davolash, profilaktika)» uslubiy qo‘llanmasi, «Ayollar va bolalarda xlamidiy va mikoplazma infeksiyalari» (Alimov B.D., Porsoxonova D.F., 2017), «Genital organlarning distrofik kasalliklari» (Porsoxonova D.F., Rahmatullayeva S.N., 2020), «Zaxm kasalligi» (Yuldashev K.A., Qurbonova N.K., Yuldashev K.K., 2021) monografiyalari chop etildi.
Bo‘lim xodimlari tomonidan № IAP 05597 «Ureamikoplazmoz va gerpesvirus infeksiyasini qo‘shma davolash usuli» (Porsoxonova D.F., Abidov A.M., Fattaxov B.Sh.), «Vulva distrofik kasalliklarini davolash usuli» (Porsoxonova D.F., Rahmatullayeva S.N., 2017, № IAP 2017 0368) patentlari olindi. Hozirgi vaqtda IPPP va reproduktiv buzilishlar bo‘limida 3 nafar fan doktori (Yuldashev K.A., Porsoxonova D.F., Mirsaidova M.A.), 4 nafar tibbiyot fanlari nomzodi (Fattaxov B.Sh., Rahmatullayeva S.N., Rosstalnaya M.L., Abdullayev M.A.) va ilmiy xodimlar (Fayziyeva X.X., Ilesova N.N.) faoliyat yuritmoqda.
Bo‘limda doktorant Ilesova Nurjanar Nurg‘aliyevna «Vulva sklerotrofik likhenini kam invaziv davolash usullarining kliniko-diagnostik asoslari», Fayziyeva Xilola Xayrullayevna esa «Genital yarali kasalliklarning kliniko-diagnostik xususiyatlari va terapiya usullarini takomillashtirish» mavzusida ilmiy izlanishlar olib bormoqda. Zamonaviy xorijiy klinikalar bilan hamkorlik va tajriba almashish yo‘lga qo‘yilgan. Bo‘lim xodimlari muntazam ravishda dunyoning yetakchi klinikalarida stajirovka va malaka oshirish kurslaridan o‘tadilar, xalqaro va Yevropa forumlari hamda kongresslarida qatnashib, mavjud tajribani boyitib kelmoqdalar.
Hozirgi kunda jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar va reproduktiv buzilishlarni o‘rganish ilmiy laboratoriyasi rahbari t.f.d., katta ilmiy xodim Porsoxonova Delya Fozilovna hisoblanadi. 1996-yilda NII DiV klinik ordinaturasini tugatgach, Kichik Urologiya bo‘limida kichik ilmiy xodim lavozimiga qabul qilingan. 1999-yilda nomzodlik dissertatsiyasini, 2004-yil oktabrda doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Shu yildan boshlab IPPP va Reproduktiv salomatlik bo‘limida katta ilmiy xodim sifatida faoliyat yuritmoqda. U ko‘plab sertifikatlarga ega, 340 dan ortiq ilmiy ish, jumladan 2 monografiya muallifi. «Sog‘liqni saqlash a’lochisi» ko‘krak nishoni bilan taqdirlangan. O‘zbekiston dermatovenerologlarining III va keyingi syezdlarida, O‘zbekiston akusher-ginekologlari VI syezdida, Respublika ilmiy-amaliy konferensiyalarida ishtirok etgan. Shuningdek, Parijdagi XX xalqaro dermatovenerologlar kongressida, Florensiyadagi XIII Yevropa dermatovenerologlar kongressida, Londondagi XIV Yevropa dermatovenerologlar kongressida, Astana shahridagi III va VI Yevroosiyo Kongresslarida, Parijdagi XXVI Yevropa dermatovenerologlar kongressida (2018) og‘zaki ma’ruza bilan ishtirok etgan, shuningdek UNIFPA, CDC, JSST, IDC kabi xalqaro tashkilotlar tomonidan o‘tkazilgan konferensiyalarda ham faol qatnashgan.

U O‘zbekiston dermatovenerologlari assotsiatsiyasi, RSNPMCDViK O‘zbekiston SSV Ilmiy Kengashi, bir qator jurnallar tahririy hay’ati a’zosi hisoblanadi. 3 ta ilmiy ishning ilmiy rahbari bo‘lib, ular nomzodlik dissertatsiyasi shaklida rejalashtirilgan, shundan ikkitasi himoya qilingan. Porsuxonova D.F. ko‘p yillar davomida jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalarga chalingan ayollarda reproduktiv buzilishlarni o‘rganish, II avlod OITSdan tashqari asoratlari masalalari bo‘yicha ilmiy yo‘nalishni ishlab kelmoqda. So‘nggi yillarda ayollarda papillomavirus infeksiyasining manefest shakllari muammosi, shuningdek, genital a’zolarning yaxshi sifatli fon kasalliklarining patogenetik jihatlari va davolash usullarini chuqur o‘rganib kelmoqda. U muvaffaqiyatli tarzda grant tadqiqotlari ishlab chiqish va amalga oshirishda, malaka oshirish sikllarini o‘tkazishda va bemorlarni maslahatlashda ishtirok etib kelmoqda.

2015–2017 yillarda u GKNT ADSS 15.19.2 amaliy loyihasi rahbari bo‘lgan. Loyiha mavzusi: «Jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar bilan bog‘liq urogenital kasalliklarni davolashda yangi texnologiyalar ishlab chiqish». Mazkur loyiha asosida Dermatovenerologiya va reproduktiv buzilishlar bo‘limi hamda RSNPMCDiK Konsultativ poliklinikasi negizida genital a’zolarning proliferativ va distrofik kasalliklarini davolashda fotodinamik lazeroterapiyadan foydalanish ishlari boshlangan.

2018–2020 yillarda u O‘zbekiston Innovatsion rivojlanish vazirligining PZ-20170927338 amaliy loyihasi rahbari bo‘lgan. Loyiha mavzusi: «Jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar sababli yuzaga kelgan genital a’zolarning eroziya-yara va displastik kasalliklarida sabablari, kechish og‘irligi va davolash algoritmini baholashning prognostik mezonlarini ishlab chiqish (klinik-immunologik, patomorfologik, mikrobiologik ko‘rsatkichlar asosida)».

Loyiha ishtirokchilari tomonidan quyidagi biologik mexanizmlar muvaffaqiyatli qo‘llanildi: hujayralar metabolizmini faollashtirish va ularning funksional faolligini oshirish; reparativ jarayonlarni rag‘batlantirish; qon mikrotsirkulyatsiyasini faollashtirish va to‘qimalarning trofik ta’minotini kuchaytirish; yallig‘lanishga qarshi ta’sir; immunostimulyatsion ta’sir, jumladan fagotsitar faollikni oshirish; og‘riqni kamaytiruvchi ta’sir; turli organ va tizimlarning funksional faolligiga refleksogen ta’sir.

Fotodinamik terapiya (FDT) nafaqat terining distrofik va proliferativ kasalliklarini davolashda, balki antibiotiklarga chidamliligidan qat’i nazar, patogen infeksiyalarni davolashda ham yuqori samaradorlikka ega. Yangi ishlab chiqilgan FDU-1 va ALT «Vostok delta 03» qurilmalari FDT usulini dermatovenerologiya klinik amaliyotiga joriy etish imkonini berdi.

Professor Komiljon Abdukarimovich Yuldashev o‘z mehnat faoliyatini dermatovenerologiya fanini rivojlantirishga bag‘ishladi. 2021-yil 22-avgustda uning tug‘ilganiga 70 yil, shifokorlik, ilmiy va pedagogik mehnat faoliyatiga kirishganiga esa 47 yil to‘ldi. 1974-yil internaturani tamomlagandan so‘ng u SSV O‘zR Dermatologiya va venerologiya ilmiy-tadqiqot institutida ish boshlagan va kichik ilmiy xodimdan institut direktorligigacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tgan. 1978–1981-yillarda 1-Moskva tibbiyot instituti teri va venerik kasalliklar kafedrasi aspiranturasida tahsil olib, «Bir martalik davo usuli bilan davolangan yuqumli sifilis bilan og‘rigan bemorlarda orqa miya suyuqligi holati» mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan. U Turkiya, Avstriya, Germaniya, Fransiya, Belgiya, Shvetsiya va Shveysariyada ma’ruzalar bilan qatnashgan.

Komiljon Abdukarimovichning asosiy ilmiy ishlari sifilis epidemiologiyasi, diagnostikasi va profilaktikasiga bag‘ishlangan bo‘lib, u ishlab chiqqan tekshiruv va davolash metodikasi sifilis bilan kasallanish ko‘rsatkichini aholi orasida keskin pasaytirish imkonini bergan. 1996-yilda u «Sifilis bilan og‘rib shifolangan shaxslarda sog‘liq ko‘rsatkichlari» mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Bu ishda birinchi marta katta klinik material asosida o‘tgan sifilisning uzoq muddatli oqibatlari, ularning kasallik shakllari, tashxis qo‘yilgan vaqt va davo turiga bog‘liqligi, shuningdek, ota-onalari kasallikka chalinganligi sababli profilaktik davo olgan bolalar salomatligi holati hamda immunologik maqom va qonning ko‘plab biokimyoviy ko‘rsatkichlari chuqur o‘rganilgan.

Professor Yuldashev K.A. 1986–1992-yillarda institutning ilmiy ishlar bo‘yicha direktor o‘rinbosari, 1992–1995-yillarda esa institut direktori sifatida ishlagan.

K.A. Yuldashevning ilmiy-tadqiqot faoliyati sifilidologiyaning dolzarb masalalarini hal etish bilan uzviy bog‘langan. Uning tadqiqotlari natijasida sifilis va JJI (IPPP)ni davolashda yangi, bemorlar uchun qulay ambulator usullar joriy etilgan. 13 ta ixtiro patentlangan, 716 ta ilmiy maqola, 50 ta metodik qo‘llanma va 11 ta monografiya nashr etilgan. Uning rahbarligida 7 ta tibbiyot fanlari nomzodi tayyorlangan, hozirda ham bir qator ilmiy xodimlar nomzodlik dissertatsiyasi tayyorlamoqda.

O‘zbekistonda zamonaviy venerologiya muammolari bo‘yicha xorijda ham ma’ruzalar qilgan. K.A. Yuldashev dermatovenerologiya xizmatiga oid buyruq va me’yoriy hujjatlar tayyorlashda qatnashadi, O‘zbekiston dermatovenerologlari assotsiatsiyasi, SSV RSNPMCDViK Ilmiy Kengashi va bir qator jurnallar tahririy hay’ati a’zosi hisoblanadi.

2015-yilda O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan u «Sog‘liqni saqlash a’lochisi» ko‘krak nishoni bilan taqdirlangan. Shuningdek, milliy dermatovenerologiya xizmatini rivojlantirishdagi faol ishtiroki, ilmiy va jamoat ishlaridagi katta xizmatlari uchun K.A. Yuldashev O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 30 yilligi munosabati bilan medal bilan taqdirlangan.